Dekoloniaal parcours
Doorheen de stad vind je op verschillende plaatsen nog sporen van een koloniaal verleden. Ontdek de sporen!
Stad Gent zet in op een dekoloniaal parcours, een laagdrempelige manier om stil te staan bij het belang van dekoloniseren.
Kolonisatie is een historische realiteit die we niet kunnen terugdraaien. Een kritische en eerlijke kijk op ons verleden én het koloniale heden is van groot belang.
Van 1885 tot 1908 was Congo privébezit van Leopold II, koning van België (1835-1909). België regeerde er als kolonie van 1908 tot 1960. Rwanda en Burundi waren Belgische koloniën van 1916 tot 1962.
Doorheen de stad vind je diverse koloniale sporen die we herbekijken. Want ons verleden leeft verder in het heden, met zichtbare en onzichtbare sporen.
Dit parcours is er ter ere van de verzetsstrijders en de slachtoffers van het Belgisch kolonialisme.
programma
-
-
Verwijderde buste Leopold II en herdenkingsmonument Congopioniers
Hier stond een buste van koning Leopold II (1835-1909). Het koloniale stervormige monument eert enkel Gentenaars. Vandaag eert een sculptuur de slachtoffers.
-
-
-
2 Bekijk alle foto's
Ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme plaatsen we het hiernaast verwijderde bustebeeld en het bestaande beeld in context.
Hier stond een buste van koning Leopold II (1835-1909), onthuld in 1955. De buste werd in 2020 verwijderd. Leopold II was eigenaar van Congo Vrijstaat waarover hij een bewind voerde waar de mensenrechten van de bevolking gruwelijk geschonden werden.
Het koloniale monument in de vorm van een ster eert ruim zestig Gentenaars die tussen 1881 en 1908 in Congo stierven, vooral militairen van de Force Publique. Dergelijke monumenten voor kolonisten-slachtoffers staan in contrast met het feit dat er op vandaag in België vrijwel geen monumenten gewijd aan de Congolese, Rwandeze en Burundeze slachtoffers van het Belgische koloniale bewind.
Vandaag staat hier een sculptuur dat de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme eert. Op verschillende locaties in de stad is extra duiding toegevoegd bij plekken met een koloniale geschiedenis.
- Het verwijderde bustebeeld van Leopold II
De buste die hier stond, was van de hand van Géo Verbanck en werd in 1955 onthuld ter ere van de koning. Het bleef daar tot 2020, toen het werd verwijderd na beschadiging. Leopold II was eigenaar van Congo Vrijstaat, waar hij een bewind voerde gekenmerkt door systematische uitbuiting, dwangarbeid, verminkingen en massaal geweld. Hoewel de wreedheden in Congo internationaal worden veroordeeld, wordt Leopold II in België vaak nog steeds geëerd, zonder kritische reflectie op zijn gewelddadige erfenis. Het weghalen van dergelijke symbolen is geen poging om de geschiedenis te wissen, maar biedt ruimte voor dialoog over historisch onrecht en draagt bij aan een dieper, kritischer en meer inclusief begrip van ons verleden en heden.
Koning Leopold II is nooit wettelijk vervolgd of aangeklaagd voor de misdaden die onder zijn bewind in de Congo-Vrijstaat (1885 - 1908) plaatsvonden. Hoewel er wereldwijd grote verontwaardiging ontstond over de gruweldaden in Congo, bleef hij juridisch buiten schot. Hier zijn enkele belangrijke feiten:
- Gedwongen arbeid voor grondstoffenwinning, met dodelijke quota.
- Verminkingen zoals het afhakken van handen als straf
Massale sterfte door geweld, honger, ziekte en uitputting
- Congopioniers monument
Het koloniale monument op het Acht Mei Plein werd in 1936 opgericht tijdens de "Gentse Koloniale Dag". Dit monument eert ruim zestig Gentenaars die stierven in Congo, voornamelijk militairen van de Force Publique. Deze militaire eenheid handhaafde het koloniale bewind, waarbij systematische uitbuiting, dwangarbeid, verminkingen en massaal geweld werden toegepast. Het monument past binnen de koloniale propaganda van de jaren 1920 en 1930 en werd gesteund door de “Bond van het Congoleesch Aandenken”, die de rol van Belgische kolonisten en militairen verheerlijkt. Tegelijkertijd staat het monument in scherp contrast met het vrijwel volledige ontbreken van eerbetonen voor de Congolese, Rwandeze en Burundeze slachtoffers van het Belgische koloniale bewind, wiens lijden en verzet lange tijd onzichtbaar bleven in de publieke ruimte.
- Sculptuur ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgisch kolonialisme
Vandaag staat hier een sculptuur die de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme eert. De uitsnede in het werk verwijst naar een Centraal-Afrikaans masker. Maskers vervullen in diverse culturen belangrijke rituele functies, onder andere tijdens overgangsrituelen. Deze ingreep wil bijdragen aan een nieuwe manier van kijken naar het koloniale verleden en de doorwerking daarvan vandaag.
Tekst op basis van onderzoek door Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations en Universiteit Gent, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.
Met de steun van Stad Gent.
-
-
Standbeeld Sakala
Sakala werd niet gezien als een volwaardige persoon, maar als een curiositeit, tentoongesteld tijdens publieke evenementen en als propaganda voor en levend bewijs van de koloniale missie.
-
-
-
2 Bekijk alle foto's
Ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme plaatsen we het hiernaast staande beeld in context.
Sakala was de zoon van Mambouco, een leider in het Kionzo district in het westen van Congo. In 1885 nam militair Lieven Van de Velde het twaalfjarige jongetje mee naar België, waar hij als eerste Congolees naar een Belgische school ging. Sakala werd niet gezien als een volwaardig mens, maar als een ‘curiositeit’ – tentoongesteld tijdens publieke evenementen en gepresenteerd als levend bewijs van het vermeende succes van de koloniale missie: propaganda voor de destijds wijdverspreide imperialistische visie met ‘het natuurlijke meesterschap’ van ‘het witte ras’ als denkkader. Sakala was het bewijs van wie hij was geworden onder invloed van de Belgische beschaving. Het fenomeen van menselijke zoo's, waarin mannen, vrouwen en kinderen als "exotische curiositeiten" werden tentoongesteld, is een pijnlijk onderdeel van de Belgische koloniale geschiedenis. Deze praktijken, die plaatsvonden tijdens wereldtentoonstellingen in steden zoals Brussel, Antwerpen en Tervuren, weerspiegelden de racistische ideologieën die het kolonialisme legitimeerden. Dit illustreert de ontmenselijking waaraan zwarte lichamen werden onderworpen, waarbij zij werden gereduceerd tot objecten van vermaak en exotische fantasieën.
Tekst op basis van onderzoek door Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations en Universiteit Gent, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.Met de steun van Stad Gent.
-
-
Standbeeld Boudewijn
Hier staat een standbeeld van koning Boudewijn, een symbool van de Belgische monarchie en haar band met Congo. Koning Boudewijn gaf bij de onafhankelijkheid van Congo in 1960 een omstreden speech waarin hij het “genie” van koning Leopold II benadrukt.
Ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme plaatsen we het hiernaast staande beeld in context.
Hier staat een standbeeld van koning Boudewijn, een symbool van de Belgische monarchie en haar band met Congo. Boudewijn, die de Congolese onafhankelijkheid in 1960 bijwoonde, loofde in zijn toespraak het "génie" van Leopold II, de man die Congo als privébezit uitbuitte. Zijn woorden stonden in schril contrast met de toespraak van Patrice Lumumba, die de brute koloniale onderdrukking en de sociale strijd van de Congolezen benadrukte. Terwijl Boudewijn de koloniale erfenis verheerlijkte, eiste Lumumba gerechtigheid en zelfbeschikking.
Tekst op basis van onderzoek door Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations en Universiteit Gent, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.Met de steun van Stad Gent.
-
Paul de Smet de Naeyer park
Hier staat een bronzen buste van Paul de Smet de Naeyer, een Gentse katoenmagnaat en voormalig katholiek premier van België. Hij verdedigde het koloniale beleid als een economisch en beschavingsproject.
-
-
-
-
3 Bekijk alle foto's
Ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van Belgisch kolonialisme plaatsen we het hiernaast staande beeld in context.
Hier staat een bronzen buste van Paul de Smet de Naeyer, Gentse katoenindustrieel en voormalig katholiek eerste minister van België. Hij was nauw betrokken bij de oprichting van Belgisch Congo en erevoorzitter van de Wereldtentoonstelling - een groots internationaal evenement waar landen hun prestaties tonen en kolonialisme vaak werd gerechtvaardigd - in Gent. De Smet de Naeyer steunde actief de kolonisatie van Congo in 1908, die hij verdedigde als economisch rendabel en ‘civiliserend’. De uitbuiting van Congo droeg bij aan de Belgische economische bloei. De katholieke kerk ondersteunde dit beleid, terwijl socialistische en liberale stemmen het moreel veroordeelden. Dit leidde tot hevige politieke discussies in België.Tekst op basis van onderzoek door Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations en Universiteit Gent, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.
Met de steun van Stad Gent.
-
-
Floraliënlaan
Tot 2022 heette deze straat de Leopold II-laan, verwijzend naar de koning die een gruwelijk bewind voerde over Congo Vrijstaat. Na een lang inspraaktraject veranderde Stad Gent de naam in Foloraliënlaan, verwijzend naar de plantententoonstelling.
Ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme plaatsen we deze straatnaam in context.
De Floraliënlaan heeft een beladen geschiedenis. Vroeger heette de straat Leopold II-laan, naar de Belgische koning en persoonlijke eigenaar van de Congo Vrijstaat (1885–1908), die een regime van systematische uitbuiting, dwangarbeid, verminkingen en massaal geweld voerde. Jarenlang werd er actie gevoerd om de naam te veranderen, waarbij Patrice Lumumba — Congo’s eerste democratisch verkozen premier — als voornaamste alternatief werd voorgesteld. In 2017 voerde de organisatie LABO vzw actie door een straatnaambord te bedekken met een sticker met de naam ‘Patrice Lumumba-laan’. In 2021 stelde de Werkgroep ‘Dekolonisatie’ van de stad Gent voor om de naam officieel te veranderen en koos de stad Gent in 2022 voor de naam 'Floraliënlaan'. De naam verwijst naar de plantententoonstelling in het nabijgelegen Citadelpark, die in 1873 de naam "Floraliën" kreeg na een eerste tentoonstelling in 1809.Tekst op basis van onderzoek door Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations en Universiteit Gent, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.
Met de steun van Stad Gent.
-
Gebroeders Vandeveldestraat
Lieven en Jozef Van de Velde waren twee Gentenaars die actief de waren in de kolonisatie van Congo. Ze werkten mee aan verkenning en onderwerping van Congolese gebieden in opdracht van Leopold II, wiens regime berucht was om uitbuiting en geweld.
-
-
-
2 Bekijk alle foto's
Ter ere van de slachtoffers van het Belgische kolonialisme plaatsen we deze straatnaam in context.
De Gebroeders Vandeveldestraat verwijst naar Lieven en Jozef Van de Velde, twee Gentenaars die in de 19e eeuw actief waren in de kolonisatie van Congo. Ze werkten mee aan de verkenning en onderwerping van Congolese gebieden in opdracht van Leopold II, wiens regime berucht was om uitbuiting en geweld. Deze straatnaam herinnert zo aan een pijnlijk koloniaal verleden dat vandaag kritisch herdacht wordt.
De Gebroeders Vandeveldestraat loopt van de Recollettenlei naar de Oude Houtlei. Een deel van de straat, tussen de Posteernestraat en de Recollettenlei, heette vroeger Kort Onderbergen. In 1905 werd de straat doorgetrokken tot de Oude Houtlei en kreeg zij de naam Gebroeders Vandeveldestraat. De naam verwijst naar het huis waar in 1850 en 1855 de broers Jozef en Lieven Van de Velde werden geboren. Beide broers waren in de late 19e eeuw betrokken bij de kolonisatie van Congo, en worden gezien als ‘koloniale pioniers’.
Het gebied was sinds 1876 onder de naam Congo-Vrijstaat het persoonlijke bezit van Leopold II, de Belgische koning. Dat jaar richtte hij de Association Internationale Africaine op. Het officiële doel van deze vereniging was het afschaffen van de slavenhandel in Congo en de verdere verkenning van het land. In werkelijkheid werd Congo een persoonlijk domein van Leopold waar hij op grote schaal roofbouw zou plegen op grondstoffen en mensen. Verschillende soldaten, ontdekkingsreizigers en officieren werden op missie gestuurd om handelsposten op te zetten en de bevolking te onderwerpen.
Lieven en Jozef Van de Velde kregen in 1881 de opdracht van de Association Internationale Africaine om mee te gaan op verkenningstocht langs verschillende rivieren in Congo. Ze kwamen aan in 1882 en maakten beiden deel uit van verschillende onderzoeksploegen. Jozef overleed datzelfde jaar in Boma aan galkoorts. Zijn broer Lieven keerde in 1883 terug naar Gent, maar nam in 1885 opnieuw deel aan een missie. Dit keer kreeg hij de opdracht om als topograaf de regio tussen Vivi en Issanghala in Beneden-Congo te verkennen, te bestuderen en in kaart te brengen met het oog op de bouw van een toekomstige spoorweg die zou lopen van de Atlantische Oceaan tot Boven-Congo. Van de Velde deed ook aan etnografisch onderzoek gedurende zijn verblijf van zes maanden. De politieke veroveringsstrategie van Leopold II was gestoeld op het sluiten van verdragen met Congolese lokale invloedrijke personen. Verkenners als Lieven en Jozef dienden dit vertrouwen op te bouwen en zo allianties te vormen zodat de Belgische kolonisator stations en handelsposten kon optrekken. Lieven bouwde zo bijvoorbeeld een vertrouwensrelatie op met Mambouco, een leider in het Kionzo district in het westen van Congo. Deze had hij te danken aan zijn bijdrage in het geweldloos onderdrukken van een lokale opstand op 15 januari 1883.
Bij zijn terugkeer naar Gent in 1885 bracht Lieven Vandevelde de 12-jarige zoon van Mambouco mee, Sakala (zijn beeld is te vinden in het Citadelpark). Lieven beschouwde de jongen als zijn adoptieve zoon en wierp zich op als leermeester. Deze houding van Lieven kaderde in de destijds wijdverspreide imperialistische visie met ‘het natuurlijke meesterschap’ van ‘het witte ras’ als denkkader. Tijdens zijn verblijf in België tussen 1885 en 1887 zette Lieven Sakala in in zijn propagandatour. Het ging het publiek daarbij niet om wie Sakala was als persoon, maar om wie hij was geworden onder invloed van de Belgische beschaving.
Na zijn overlijden in 1888 werd de naam Kort Onderbergen vervangen door Gebroeders Vandeveldestraat. Het geboortehuis van de broers is inmiddels gesloopt.Onze koloniale geschiedenis is een feit. Stad Gent herbekijkt deze erfenis, want ons verleden leeft verder in het heden, met zichtbare en onzichtbare sporen.
Tekst op basis van onderzoek door Universiteit Gent en Gent Mondiaal, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.
Met de steun van Stad Gent.
-
-
Colonial Rubber nv (Stropkaai 8)
Colonial Rubber nv was een rubberfabriek die werd opgericht door Pol De Schamphelaere in Gent. Grondstoffen kwamen uit Congo, waar de rubberwinning werd gekarakteriseerd door extreme uitbuiting, verminking en geweld.
Ter ere van de verzetsstrijders en slachtoffers van het Belgische kolonialisme plaatsen we de site 'Stropkaai 8' in context.
Colonial Rubber NV (Stropkaai 8) werd opgericht door Pol De Schamphelaere in Gent, een industrieel die zijn familiebedrijf uitbreidde met de productie van rubberproducten, waaronder condooms en fietsbanden. Het bedrijf had verschillende vestigingen, onder andere aan de Stropkaai en in de Hogepontstraat in Gentbrugge. Colonial Rubber stond nauw in verbinding met de koloniale realiteit, aangezien de rubberproductie plaatsvond in de Onafhankelijke Congostaat onder koning Leopold II. De winning van rubber in Congo ging gepaard met extreme uitbuiting, verminking en geweld, waarbij de lokale bevolking onder brute omstandigheden werd gedwongen te werken om de winst te maximaliseren. Voor de geproduceerde fietsbanden maakte het bedrijf reclame met de slogan: "Koloniale banden. Steeds Overwinnaars." Deze slogan weerspiegelt hoe het koloniale geweld en de economische belangen werden verheerlijkt en genormaliseerd.
De Schamphelaere was niet alleen een bekend familiebedrijf, maar ook een klinkende naam in het Gentse verenigingsleven. Ze steunden en financierden allerlei initiatieven, fondsen en verenigingen onder andere om het onderwijs in Gent te verbeteren. De hoge winsten die de rubberfabriek opleverde, waren alleen maar mogelijk door het goedkoop invoeren van rubber dat op een oneerlijke en onwaardige manier werd ontgonnen door de Congolese en Indonesische bevolking. En dat maakt de filantropie van familie De Schampelaere tot een vandaag moeilijk te begrijpen paradox.
Tekst op basis van onderzoek door Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations en Universiteit Gent, ontwerp door Studio Part in gesprek met Gent Mondiaal, Collectif Faire-part, Collectif Mémoire Coloniale et lutte contre les discriminations, Umoja en de gesprekspartners van het participatief proces rond dekoloniseren van de stad Gent.Met de steun van Stad Gent.
-
Wil je meer sporen leren kennen?
De kaartlaag 'Gent Gezien: Koloniale Sporen' van Gent Gemapt verzamelt informatie over plaatsen in de stad die een link hebben met koloniale geschiedenis. Door de koloniale erfenis te herbekijken, bouwen we aan een inclusieve stad, waar iedereen zich in herkent en erkend voelt.
Ga naar de digitale kaart!