'We moeten vandaag keuzes maken voor een toekomst zonder aardgas'

Tegen 2050 moeten woningen, bedrijven en publieke gebouwen overschakelen op fossielvrije alternatieven voor verwarming. Dat is een enorme uitdaging, maar die omslag biedt ook kansen. Minder uitstoot, meer energiezekerheid, een versterkte lokale economie en een stad die klaar is voor de toekomst. Alleen, hoe maken we die transitie concreet? En welke rol spelen burgers, bedrijven en overheden daarin? Toeval of niet, van 9 oktober t.e.m. 13 november organiseert de Dienst Milieu en klimaat van de Stad Gent een forum onder de titel: Wie verwarmt de stad. Filip, teamcoach van het team Energie en Klimaat bij de Dienst Milieu en Klimaat, vertelt ons hoe dit forum perfect aansluit op het fossielvrij vraagstuk.

Tegen 2050 verwarmen we onze gebouwen niet langer met aardgas. Die doelstelling vereist een totaal andere aanpak van hoe we wonen, bouwen, onze steden organiseren en beleid voeren. Ook al lijkt 2050 nog veraf, toch is het belangrijk dat we alles snel beginnen plannen. Want vanaf wanneer worden er bijvoorbeeld geen gasketels meer verkocht en hoe bepalen we welke straten in aanmerking komen voor een warmtenet? ‘Dat we een alternatief moeten vinden voor gas, wisten we eigenlijk al langer. Maar nu het onlangs expliciet benoemd werd door de Vlaamse overheid, weten mensen en organisaties waar ze naartoe moeten werken. Dat is belangrijk voor gezinnen en bedrijven die renovatieplannen maken, maar ook voor steden, netbeheerders en investeerders,’ aldus Filip. De energietransitie vraagt immers een grote wisselwerking tussen heel wat spelers. Van de inrichting van het openbaar domein tot de mobiliteit of het armoedebeleid, de sociale huisvestingsprojecten en zoveel meer.

Renovatie als hefboom

De komende jaren blijft renovatie een belangrijke hefboom. Nieuwbouwwoningen moeten al fossielvrij verwarmd worden en ook bestaande woningen worden stap voor stap energiezuiniger gemaakt. Toch zal die individuele aanpak alleen niet volstaan. ‘Als we de doelstellingen voor 2050 willen halen, moeten we de transitie beter organiseren, versnellen én zorgen dat iedereen mee is. We moeten niet alleen woningen renoveren, maar ook op stadsniveau nadenken over hoe we warmte en koelte produceren en verdelen. Daarom maken de Vlaamse steden in opdracht van Europa momenteel koelte- en warmteplannen op. De lessen die we hierover met zijn allen in een stedelijke context al trokken, tonen we nu op het forum aan beleidsmakers, stakeholders en betrokken burgers.’ 

De stad zit vol energie

Volgens Filip is er voor deze maatschappelijke uitdaging veel potentieel aanwezig in de stad zelf. ‘In water, lucht, rioleringen en bodem zit enorm veel warmte en koelte opgeslagen. In plaats van energie van ver te importeren, kunnen we die lokale bronnen veel beter benutten. Zo blijft een groter deel van de investeringen in onze eigen economie. Toch verschilt een stad zonder gas niet zo hard met de stad zoals we die vandaag kennen. Het wordt eigenlijk vooral properder. Je zal minder schoorstenen zien. Er is minder verbranding, minder roet en minder fijnstof.’ 

Niet overal is dezelfde oplossing nodig

Warmtepompen en isolatie zullen een belangrijke rol in de warmtetransitie spelen. Maar met zo’n individuele oplossingen alleen verloopt de transitie te traag. Bovendien is niet elke wijk of woning hetzelfde. ‘Op sommige plaatsen zijn collectieve systemen interessanter dan individuele oplossingen. Denk bijvoorbeeld aan warmtenetten. Die kunnen maatschappelijk interessanter zijn doordat ze sociaal inclusiever zijn, minder hinder veroorzaken, op bepaalde locaties efficiënter werken en een oplossing bieden in kleine woningen.’

Vooral in dichtbebouwde stedelijke omgevingen, met kleine, verouderde woningen bieden zulke collectieve systemen kansen. Ze maken het mogelijk om warmte op grote schaal te delen en kunnen ook kwetsbare eigenaars makkelijker bij het verhaal betrekken. ‘Het Living Lab Muide Meulestede leerde ons bijvoorbeeld dat bij bepaalde warmtenetten ook woningen kunnen aansluiten zonder dat ze eerst volledig gerenoveerd zijn. Zo kunnen we de stap naar fossielvrije woningen in dichtbevolkte en -bebouwde of kansarme wijken sneller zetten. Nadien kunnen ze dan stap voor stap hun woning energiezuiniger maken. Want niet iedereen beschikt over de middelen om vandaag grote investeringen te doen.’ 

Enige kanttekening wel: zo’n collectief warmtenet is momenteel nog moeilijk te realiseren. Al mag dat niet betekenen dat mensen moeten wachten met renoveren tot er een warmtenet in hun straat ligt. ‘Wie vandaag renoveert, doet er goed aan zijn woning warmtepompklaar te maken. Zo ben je voorbereid op verschillende toekomstscenario's, ook als er later een warmtenet komt,’ aldus Filip.

Muide Meulestede als testcase

De energietransitie raakt veel meer dan het energiebeleid alleen. Ze heeft ook gevolgen voor mobiliteit, ruimtelijke planning, openbaar domein, wonen en sociale rechtvaardigheid. ‘De komende weken willen we daarom met dit forum stakeholders, beleidsmakers en stadsdiensten samenbrengen rond dezelfde uitdaging. Want de warmtetransitie gebeurt niet in een vacuüm. Iedereen heeft er een rol in te spelen."

Dat bleek ook uit het Living Lab Muide Meulestede, een proefproject dat de voorbije jaren op wijkniveau onderzocht wat de mogelijke scenario’s, opportuniteiten, drempels en uitdagingen bij collectieve systemen zijn. ‘De lessen die we daar trokken, delen we daarom graag met al die spelers en 20 andere Vlaamse steden die zich samen met ons engageren om de ambitie van fossielvrij tegen 2050 te behalen. We hopen in ieder geval  dat deelnemers naar huis gaan met een beter begrip van de transitie en niet met het gevoel vertrekken dat dit een onoverkomelijke berg is. Het forum moet net aantonen dat er oplossingen bestaan en dat iedereen kan bijdragen.’

Een transitie vraagt tijd

Een volledige stad transformeren vraagt tijd, investeringen en samenwerking. ‘Toch ben ik positief en optimistisch. De energietransitie zal er op termijn voor zorgen dat de effecten van de klimaatverstoring beperkt blijven, ook al gaan we die effecten nog lang voelen. Er zijn vandaag eigenlijk geen technologische of maatschappelijke beperkingen waar we nog geen oplossingen voor hebben. Het is daarom wel de kwestie om de juiste keuzes en beslissingen te nemen en de mensen die boodschap eerlijk te vertellen. Ik geloof heel erg in het verhaal van de juiste, eerlijke kostprijs voor energie en warmte. Net zoals we die kosten ook dragen voor waterzuivering en luchtvervuiling. Het komt er dus op aan om de juiste keuzes te maken en mensen eerlijk mee te nemen in het verhaal.’ 

Zonnepanelen zijn wat dat betreft een schoolvoorbeeld voor Filip. ‘Daar zagen we dezelfde maatschappelijke parallel die we vandaag bij warmtepompen of warmtenetten tegenkomen: technologische twijfels, te duur, voor de happy few, labiele financiering en onbetrouwbare financiële incentives. Toch zien we dat die zonnepanelen vandaag haalbaar zijn geworden voor zowat iedereen. Meer nog, voor veel mensen zijn ze de normaalste zaak van de wereld en dat zelfs los van de politieke kleur die iemand heeft. M.a.w., grote transities komen vaak traag op gang, maar eenmaal op snelheid kunnen ze daarna heel hard versnellen. De belangrijkste boodschap van het forum is dan ook dat de toekomst zonder aardgas niet in 2050 begint, maar vandaag.’